RUSZKÓW I ZŁOCZEW. GENEZA RODU RUSZKOWSKICH

Ruszków, gm. Brzeźnio jest małą wioską, położoną około 12 km na południe od Sieradza (w połowie drogi do Złoczewa), nieco w bok ku wschodowi od trasy nr 14 Sieradz – Złoczew – Wieluń, za rzeczką Żegliną, lewym dopływem Warty. Miejscowość po raz pierwszy jest wymieniona w źródłach pisanych pod datą 1393 r. i była własnością rodziny Ruszkowskich herbu Pobóg, którzy prawdopodobnie od niej wzięli nazwisko. Według opisu inwentarza z 1699 r. miał się tu znajdować mieszkalno – obronny drewniany dwór na kopcu (sztucznym nasypie), oblany fosą, którego reliktów dotychczas nie odkryto, ani nie prowadzono tu badań archeologicznych. Lokalizować go można przypuszczalnie w zachodniej części wsi w pobliżu rzeki. Takie drewniane, często otoczone wodą dwory były powszechnymi w Polsce siedzibami szlacheckimi od XIV do XVIII w. Ruszkowscy byli właścicielami wsi co najmniej do przełomu XVII/XVIII w. jak na to wskazują dokumenty archiwalne. Rozmawiałam z mieszkańcami wsi, którzy nie pamiętają, żeby tu był kiedyś jakiś dwór. Widocznie został opuszczony kilka pokoleń wstecz. W wiosce nie ma żadnych zabytków oprócz małej kapliczki przydrożnej i krzyża upamiętniającego epidemię w XIX w.

Złoczew leży w połowie drogi nr 14 między Sieradzem a Wieluniem (po 23 km do obu miejscowości). Jest to małe miasteczko liczące niecałe 3500 mieszkańców. Miejscowość została po raz pierwszy wymieniona w źródłach pisanych pod rokiem 1496 r. jako należąca do parafii w Unikowie. Jej pierwszym właścicielem jeszcze w XV w. był prawdopodobnie Jan Ruszkowski herbu Pobóg piszący się z Rokszyc, a w połowie XVI w. Stanisław Pobóg Ruszkowski (1529 – 1597) miecznik sieradzki i chorąży kaliski oraz rycerz walczący w szrankach króla Stefana Batorego. Najwięcej jednak miejscowość zawdzięcza synowi tego ostatniego – Andrzejowi Ruszkowskiemu (1563 – 1619), który zbudował tu dwa kościoły i swoją rezydencję oraz wyjednał prawa miejskie u króla Zygmunta III Wazy w 1605 r.

Andrzej Pobóg Ruszkowski z Rokszyc, miecznik kaliski urodzony w Ruszkowie w 1563 r. syn Stanisława i Urszuli, córki Hieronima Dunin – Modliszewskiego ożenił się z Zofią Tarnowską, córką Kaspra Tarnowskiego, kasztelana sieradzkiego i miał z nią pięciu synów oraz dwie córki. Według źródeł pisanych podobno miał burzliwą młodość, dopuścił się zabójstwa duchownego, w związku z czym musiał pielgrzymować do Rzymu, by prosić papieża o rozgrzeszenie. W ramach pokuty złożył ślubowanie, że zbuduje kościół. Po powrocie z Włoch przystąpił do budowy kościoła w Złoczewie, uzyskawszy pozwolenie od arcybiskupa gnieźnieńskiego Stanisława Karnkowskiego na erygowanie nowej parafii. Pierwszy kościół powstał w latach 1600 – 1603, po czym został rozbudowany o budynki klasztorne, do których sprowadził ojców Bernardynów – zakonników z Warty, którzy objęli je w posiadanie w 1608 r. Następnie Andrzej Ruszkowski przystąpił do budowy kościoła farnego, parafialnego (najpierw drewnianego, a potem murowanego) i swojej rezydencji w formie ekskluzywnego murowanego dworu, które ukończył przypuszczalnie w 1617 r. Budowle powstały według projektu architekta Jerzego Hoffmana. Tutaj też zapewne przeniósł swoją siedzibę z Ruszkowa.

Andrzej Pobóg Ruszkowski przejął majątek po ojcu, w skład którego wchodziły wsie Ruszków, Złoczew, Nowa Wieś i Barczew, który był wcześniej własnością znanego ze źródeł Mszczuja z Barczewa. Był jednak tak świetnym gospodarzem i tak pomnażał swój majątek, że nie ograniczył się tylko do akcji budowlanych w Złoczewie. Założył nowe wsie: Miklesz Pobożny (obecna nazwa Borzęckie), Starą Hutę, Nową Hutę, Cegielnię, Czarną i jakąś osadę młyńską nad rzeką Oleśnicą. W swoich dobrach wybudował cegielnię, która zapewne dostarczała budulca dla Złoczewa, oraz hutę szkła, browar i karczmę, z których czerpał zyski, a przy farze w Złoczewie założył pierwszą szkołę dla dzieci. Był zapewne silną osobowością i ambitnym, światłym na owe czasy człowiekiem renesansu, skupionym na rozwoju swoich włości.

Zauważmy, że pierwsi Ruszkowscy herbu Pobóg mieszkający w Ruszkowie (Jan, Stanisław, Andrzej) podpisywali się w dokumentach jako pochodzący z Rokszyc. Dzisiejsze Rokszyce to wieś w gminie Wola Krzysztoporska koło Piotrkowa Trybunalskiego, oddalona około 70 km na wschód od Ruszkowa i Złoczewa. Miejscowość pojawia się w źródłach pisanych od 1311 r. i była siedzibą rodu Rokszyckich, którzy tu mieszkali do drugiej połowy XVI w. a potem przeszła w ręce innych właścicieli, między innymi Ruszkowskich. Znajduje się w niej grodzisko stożkowate w formie zaklęśniętego niedużego stożka ze śladami fosy u podstawy, położone wśród łąk na wschód od wsi. Jest to zapewne pozostałość drewnianego dworu szlacheckiego podobnego jak w Ruszkowie.

Prawdopodobnie ktoś z rodu właścicieli Rokszyc w XIV/XV w. (może wymieniony wyżej Jan?) nabył nowy majątek w odległym Ruszkowie i w ten sposób dał początek nowemu rodowi Ruszkowskich. Taki wniosek nasuwa się też na podstawie porównania pierwszych dat tych miejscowości, pojawiających się w źródłach. Rokszyce wydają się starsze od Ruszkowa, ponieważ pojawiają się już na początku XIV w. gdy Ruszków dopiero pod koniec XIV w. Nie przesądza to jednak faktu, że Ruszków mógł wcześniej istnieć, zanim jakiś mieszkaniec Rokszyc się tu pojawił. Kto w takim razie założył Ruszków? Sądząc po nazwie dzierżawczej miejscowości, być może była to jakaś energiczna i mobilna rodzina, która lubiła się poruszać, czyli np. często zmieniać miejsce zamieszkania? Może nazywano ją Ruszkami, a miejsce, gdzie wybudowała swój dwór, sąsiedzi nazwali Ruszków (czyje to miejsce? – Ruszków!), a następnie pojawiło się nazwisko Ruszkowscy? Potem może ktoś z Rokszyc ożenił się z jakąś Ruszkowską i sprowadził się do jej majątku, przybierając jej nazwisko? A może Ruszkami przezwano przybyszów z Rokszyc i to oni zbudowali pierwszy dwór? Trudno powiedzieć, a źródła pisane, do których zresztą nie mam bezpośredniego dostępu, zazwyczaj są bardzo lakkoniczne i niewiele mówią, przez co geneza wielu miejscowości przeważnie tonie w mrokach dziejów.

LITERATURA:

„KATALOG ZABYTKÓW SZTUKI”. Tom II. Województwo Łódzkie pod red. Jerzego Z. Łozińskiego. Powiat Sieradzki opracowała Katarzyna Szczepkowska. Warszawa 1954.

Janina Kamińska: „Grody wczesnośredniowieczne ziem Polski środkowej na tle osadnictwa”. Acta Archaelogica Universitatis Lodziensis. Łódź 1955.

Leszek Kajzer, Jerzy Augustyniak: „Wstęp do studiów nad świeckim budownictwem obronnym sieradzkiego w XIII – XVII/XVIII wieku”. Łódź 1986.

Andrzej Ruszkowski: „Sieradz i okolice. Przewodnik”. Warszawa 1984.