RUSZKOWSCY

RUSZKOWSCY – ród, z którego pochodzę

Wieś Ruszków między Sieradzem a Złoczewem - gniazdo rodziny Ruszkowskich

Wieś Ruszków między Sieradzem a Złoczewem – gniazdo rodziny Ruszkowskich

Nazwisko Ruszkowskich nie jest zbyt popularne w Polsce. W 1994 r. kiedy został wydany przez Kazimierza Rymuta: „Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych nosiły je co najmniej 3820 osoby (Dane wzięte z numerów pesel nie są kompletne. W internecie znalazłam drugie, nowsze wydanie książki, którego nie posiada Biblioteka w Chełmie i nie mam do niego dostępu.). Autor podaje również dane rozbite na poszczególne województwa, wtedy jeszcze dawne, małe. I tak najwięcej osób o takim nazwisku mieszkało:

  • w Warszawie – 541;
  • w województwie gdańskim – 392;
  • w bydgoskim – 254;
  • w poznańskim – 191;
  • w toruńskim – 186;
  • w Łodzi – 149;
  • w sieradzkim – 138 i
  • w ciechanowskim 153, przy czym w tych dwóch ostatnich nie było pełnych danych.
  • W woj. zamojskim nie było zameldowanej żadnej osoby o takim nazwisku, a
  • w woj. krośnieńskim, nowosądeckim, rzeszowskim i tarnowskim tylko po 4-5 osób.
  • W moim – chełmskim – tylko 11 osób.
  • Reszta województw miała od kilkunastu do ponad 100 osób, przy czym lista nie była pełna.

Obecne rozmieszczenie osób z tym nazwiskiem na terenie Polski chyba nie odzwierciedla już pierwotnych staropolskich siedzib poszczególnych gałęzi rodzinnych ze względu na duże migracje ludności w XX w.

Geneza nazwiska “Ruszkowski” związana jest z typowo polskimi nazwiskami zakończonymi formantem -ski lub -cki pochodzącymi od nazw miejscowych. Są one nazwami osobowymi pochodzącymi od przymiotników określających nazwy miejscowości lub inne nazwy geograficzne. Jak pisze prof. K. Rymut, przymiotnik od nazwy miejscowej przeniesiony na człowieka mógł oznaczać mieszkańca tej miejscowości, pochodzącego z niej lub sprawującego w niej jakąś funkcję czy godność, albo też będącego właścicielem danej wsi czy miasta. Tego typu nazwiska występują w dokumentach archiwalnych od początku XIV w. przy czym od drugiej połowy tego stulecia stają się bardzo popularne, żywotne i produktywne, szczególnie w Wielkopolsce i Małopolsce.

Na szczególną uwagę zasługują nazwiska z rozszerzonym sufiksem -owski i -ewski (czyli min. Ruszkowski), pochodzące od nazw miejscowych zakończonych na -ów, -owa, -owo i -ew, -ewa, -ewo, które występują głównie w środkowej Polsce i na Mazowszu, jak np. wieś Ruszków. W średniowieczu i w czasach staropolskich nazwiska szlacheckie tworzono od nazwy miejscowości – gniazda rodu, ale później mogło być też odwrotnie, że to właściciel nowo powstałej wioski nadawał jej nazwę od swego nazwiska. Nazwy miejscowości zakończone na -ów, -owo są zaliczane przez językoznawców do tzw. nazw dzierżawczych, które tworzono od imienia lub nazwiska pierwszego założyciela lub właściciela osady, grodu, wsi lub miasta. W takim razie nazwa wsi Ruszków byłaby wtórna od nazwiska Ruszkowski, a nie odwrotnie.

Otóż w Sieradzkim nad rzeką Żegliną (lewym dopływem Warty) około 10 km przed Złoczewem znajduje się wieś Ruszków (gm Brzeźnio), z której wywodzi się rodzina Ruszkowskich herbu Pobóg. Miejscowość pojawia się po raz pierwszy w źródłach pisanych pod r. 1393 i do XVIII w. stanowi własność prywatną rodziny Ruszkowskich. Prof. L. Kajzer lokalizuje tutaj gródek stożkowaty jako pozostałość siedziby obronnej rodu, którą założył prawdopodobnie jakiś średniowieczny rycerz. W inwentarzu z 1699 r. jest opisany jako dwór na kopcu oblany fosą, którego niestety dotychczas nie odnaleziono w terenie. Najwybitniejszym z tego rodu był niejaki Andrzej Ruszkowski – miecznik kaliski, żyjący na przełomie XVI/XVII w., który założył miasteczko Złoczew około 1605 r., gdzie zbudował swoją rezydencję oraz kościół parafialny i klasztor Bernardynów.

http://www.frankenbergprivat.de/Ruszkowscy.htm

Ale to chyba nie jest jedyna gałąź Ruszkowskich. W Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego znalazłam wiele miejscowości o nazwach:

Ruszki:

  • 1) pow. sochaczewski, gm. Rybno, par. Giżyce;
    2) pow. kutnowski, gm. Wojszyce, par. Bedlno;
    3) pow. nieszawskigm. Osięciny, par. Kościelna Wieś;
    4) pow. ciechanowski; 5) pow. dzisieński.

Ruszków:

  • 1) pow. gostyński, gm. Skrzany, par. Solec;
  • 2) pustka w pow. łęczyckim;
  • 3) pow. kolski.gm. Kościelec, par. Dobrów;
  • 4) nad rzeką Żegliną pow. sieradzki, gm. Barczew, par. Brzeźnio;
  • 5) pow. opatowski, gm. Sadowie, par. Ruszków i folwark Ruszkowiec;
  • 6) lub Ruszkowo pow. średzki, par. Mączniki.

Ruszkowice

  • koło Końskich, gm. i par. Borkowice – w 1569 r. własność Jana Wacława i Krzysztofa Ruskowskich.

Ruszkowo:

  • 1) pow. nieszawski, par. Broniszewo;
  • 2) pow. ciechanowski, gm. i par. Gołymin;
  • 3) pow. lipnowski, gm. Chalin, par. Sobowo;
  • 4) pow. pułtuski, gm. Nasiels, par. Cieksyn;
  • 5) pow. ostródzki na Mazurach, 8 km od Dąbrówna.

Ruszkowice: pow. głogowski znajduje się grodzisko (Kowalenko: Grody Wielkopolski…)

Roszkowice: czworoboczne grodzisko z wieżą obronną otoczone fosą (Grodziska Górnego Śląska….)

Jeśli chodzi o dwie ostatnie nazwy miejscowości wymienione w dwóch publikacjach, w których znajdują się grodziska, to, być może, obie nazwy dotyczą jednej i tej samej miejscowości zlokalizowanej na Dolnym Śląsku.

Wszystkie te nazwy, zarówno miejscowe jak i osobowe pochodzą od pospolitego wyrazu ruch, ruszać i jako takie mogły powstawać na zasadzie konwergencji niezależnie od siebie w różnych rejonach Polski. Od wyżej wymienionych miejscowości może pochodzić nasze nazwisko oraz inne podobne do naszego nazwiska typu Ruszczykowski, Ruszczyński, Ruszkiewicz lub Roszkowski. Dlatego między niektórymi gałęziami rodzin może nie być pokrewieństwa. Poświadczają to “Herbarze“, z których wynika, że mogło być wiele gałęzi rodów o tym nazwisku, ponieważ występują one pod różnymi herbami jak Bończa, Lubicz, Łabędź, Ostoja, Prawdzic, choć spod herbu Pobóg było ich najwięcej i pojawili się w źródłach najwcześniej, to jest od XVI w. Ruszkowscy byli rozsiani po całej I-szej Rzeczpospolitej (nawet na Litwie, ale tam dopiero od XVIII-XIX w.), a najwięcej ich było chyba na Kujawach i w Sieradzkim. Czyżby “nie jednemu psu Burek na imię”?

 

LITERATURA:

HERBARZ POLSKI KASPRA NIESIECKIEGO S. J. TOM VIII wyd. w Lipsku 1841 r.

Adam Boniecki: HERBARZ POLSKI. Tomy I – XVI. Warszawa 1899

RODZINA. HERBARZ SZLACHTY POLSKIEJ oprac. przez Aleksandra Włodarskiego. Tom XV. Warszawa 1931.

HERBY RODÓW POLSKICH w oprac. Mieczysława Paszkiewicza i Jerzego Kulczyckiego przy współudziale Teresy Korzeniowskiej. Orbis Books (London) Ltd 1990 r.

Kazimierz Rymut: Słownik Nazwisk Współcześnie w Polsce Używanych. Tom VIII R – Sr. Kraków 1994. str. 197.

Kazimierz Rymut: Nazwiska Polaków. Wrocław – Warszawa – Kraków Ossolineum 1991.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod redakcją Filipa Silimerskiego, Bronisława Chlebowskiego i Władysława Walewskiego. Tom X str. 38 – 40. (tomy I – XV Warszawa 1880 – 1902, reprint 1986 r.).

Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. PWN Warszawa 2003.

Leszek Kajzer, Jerzy Augustyniak: Wstęp do studiów nad świeckim budownictwem obronnym sieradzkiego w XIII – XVII/XVIII wieku. Łódź 1986.

Wojciech Gorgolewski, Eugeniusz Tomczak: Grodziska Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego z lotu ptaka. Katowice 1996. str. 80.

Władysław Kowalenko: Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII wieku). Poznań 1938. str. 291.

Małgorzata Nowaczyk: Poszukiwanie przodków. Genealogia dla każdego. Warszawa 2005.