ŁASK

ŁASK – miasto, z którego pochodzę

 

Dawny ratusz w Łasku

Dawny ratusz w Łasku

Łask – miasto, w którym się urodziłam i wychowałam, znajduje się w woj. łódzkim przy trasie z Łodzi do Sieradza i Kalisza, w odległości 36 km od Łodzi i 28 km od Sieradza oraz 45 km od Piotrkowa Trybunalskiego, z którego trasa tutaj się krzyżuje. Obecnie wraz z Kolumną liczy niecałe 20000 mieszkańców. Położony jest w centrum Wysoczyzny Łaskiej nad rzeką Grabią w zlewisku rzeki Warty. Równina morenowa Wysoczyzny Łaskiej wchodzi w skład Niziny Południowo – Wielkopolskiej w obrębie Niżu Polskiego.

Łask ma starą, wczesnośredniowieczną metrykę. Pierwsza osada powstała tu już w XI w. i znajdowała się prawdopodobnie gdzieś w rozlewisku Grabi i Pisi w pobliżu późniejszego dworu Łaskich, co poświadczyły znaleziska ułamków ceramiki z tego okresu oraz 2 skarby srebrne znalezione przy ul. Warszawskiej. Jej nazwę historycy i językoznawcy wywodzą od łazów, czyli terenów po wykarczowanym lub wypalonym lesie, użytkowanych jako pola orne lub pastwiska. Istnieje też druga, obalona już hipoteza J. Krasonia, według którego nazwa pochodzi od ruskiego rycerza Łasko, przybocznego wielkiego księcia kijowskiego Świętopełka (zięcia Bolesława Chrobrego), któremu nasz król pomagał w odzyskaniu władzy nad Kijowem. Interwencja nie powiodła się, Świętopełk został zwyciężony przez swego brata Jarosława w 1019 r. i wkrótce zmarł, a jego przyboczni wojowie musieli uciekać z rodzinnej Rusi i jakoby osiedlili się w Polsce. Jednym z nich miał być Łasko, wymieniony w kronice ruskiej tzw. „Powieści minionych lat”, w której ta historia została opisana. Hipotezę jakoby miało poświadczać cmentarzysko z XI w. odkryte w pobliskim Lutomiersku pod Łodzią, gdzie w licznych grobach znaleziono typowo ruskie wyposażenie zmarłych. Ale według mnie można postawić jeszcze jedną hipotezę. Mianowicie nazwę “Łask” można wywieść też od starosłowiańskiego słowa „łaska”, oznaczającego bezinteresowny dar. W XI w. książę Kazimierz Odnowiciel zaczął nagradzać swoich wojów przydzielając im ziemię. Być może ktoś w drodze łaski otrzymał tutaj od księcia nadział ziemi, na której utworzył osadę lub taka bezimienna osada już tu istniała i została mu przekazana w darze.

Miejscowość należała do kasztelanii sieradzkiej powstałej na przełomie XI i XII w., która w drugiej połowie XIII w. weszła w skład dzielnicowego Księstwa Sieradzkiego, a po zjednoczeniu kraju od drugiej połowy XIV w. należała do powiatu szadkowskiego w województwie sieradzkim.

Pierwsze wzmianki historyczne o Łasku pochodzą dopiero z XIV w. i dotyczą fundacji tutejszego kościoła w 1356 r. oraz właścicieli miejscowości, którzy wywodzili się z Krowicy koło Kalisza i pieczętowali się herbem Korab, a później przyjęli nazwisko Łaskich. Staraniem jednego z nich – chorążego sieradzkiego Jana król Władysław Jagiełło 2 września 1422 r. nadał miejscowości prawa miejskie tzw. niemieckie. Miasto rozlokowało się na miejscu wcześniejszej wsi poza rozlewiskami Grabi, co odzwierciedla przetrwały do dziś układ urbanistyczny, w którym dominowały nieistniejący już murowany ratusz i murowana kolegiata. Nigdy nie było otoczone murami miejskimi. Natomiast siedziba Łaskich w postaci skromnego drewnianego dworu znajdowała się w rozlewiskach Grabi i Pisi na terenie dzisiejszego parku miejskiego.

Łascy byli potężnym rodem, który odegrał znaczną rolę w historii Polski i Europy szczególnie w XVI w. Najwybitniejsi z nich to Jan tzw. Starszy (1456 – 1531) – wielki sekretarz królewski i wielki kanclerz koronny, autor słynnych „Statutów Łaskiego”, arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski od 1510 r.; jego brat Jarosław (ur. między 1440 a 1456 r. – zm. 1521) – wojewoda łęczycki i sieradzki, poseł na sejm oraz jego synowie, a bratankowie prymasa: Jan tzw. Młodszy (1499 – 1560) – najpierw ksiądz katolicki, a następnie reformator kościołów protestanckich we Fryzji, Emden i Londynie, przyjaciel Erazma z Roterdamu; Hieronim Jarosław (1496 – 1541) – wojewoda inowrocławski, a potem sieradzki, odbywał liczne podróże min. dyplomatyczne po krajach Europy, Afryki Północnej i Palestyny, wojewoda siedmiogrodzki oraz ban Chorwacji i Sławoni; Stanisław (1500 – 1550) – również podróżował po Europie Zachodniej, Afryce Północnej i Palestynie z misjami dyplomatycznymi, poseł na sejm, kasztelan przemęcki, wojewoda sieradzki i starosta łęczycki oraz ich synowie: Olbracht (1536 – 1604) syn Hieronima – przebywał na dworach europejskich, wojewoda sieradzki i poseł na sejm, uratował życie króla Zygmunta III Wazy w Uppsali w 1594 r.; Samuel Gotard (1554 – 1611) syn Jana Młodszego – sekretarz i rotmistrz królewski podróżował z misjami do Niemiec, Danii i Szwecji, a w 1598 r. zajął i okupował Sztokholm. Łascy posiadali olbrzymi majątek, składający się z dwóch miast (Łasku i Strykowa) i około 50 wsi. Był to do XVI w. największy majątek ziemski w Polsce Środkowej.

Po bezpotomnej śmierci ostatniego z Łaskich Jana Olbrachta w 1635 r. właścicielką miasta została wdowa po nim Anna Wierzbowska i jej drugi mąż Samuel Nadolski (także bezpotomny), którego przeżyła i przekazała miasto swojemu bratu Hieronimowi Wierzbowskiemu. Następnie poprzez jego córkę Ludwikę Klarę, która wyszła za mąż za Hieronima Załuskiego, dobra łaskie stały się własnością tej rodziny przez kilka pokoleń aż do początku XIX w. Potem kolejnymi właścicielami byli Wyganowscy, Czołchańscy, Kręscy i na koniec od 1895 r. Szweycerowie, z tym że od 1866 r. na skutek reformy rządu carskiego po powstaniu styczniowym Łask przestał być miastem prywatnym i stał się stolicą powiatu w obrębie guberni piotrkowskiej.

Łask, ul. Kościelna

Łask, ul. Kościelna

W okresie staropolskim Łask był jednym z większych miast w Polsce Środkowej obok Sieradza, Piotrkowa, Pabianic, Szadku i innych. Prymas Jan Łaski ufundował tu kościół późnogotycki pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Matki Boskiej i św. Michała Archanioła zbudowany w latach 1517 – 1523, który podniósł do rangi kolegiaty i bogato uposażył. Najcenniejszym jego darem była alabastrowa płaskorzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem w kształcie okrągłego tonda, wykonana w warsztacie florenckiego artysty Andrea della Robbia w końcu XV w., którą przywiózł z Rzymu. Dzięki temu kolegiata wkrótce stała się lokalnym ośrodkiem kultu maryjnego. Kościół po kolejnym pożarze w 1747 r. został przebudowany w stylu barokowym i takim pozostał do dziś. Poza tym w mieście były jeszcze dwa kościoły: drewniany św. Ducha ze szpitalem dla ubogich, zbudowany w 1666 r. na zachodnich peryferiach miasta, który przetrwał do dziś i św. Anny we wschodniej części miasta, na miejscu którego zbudowano w XIX w. cerkiew (rozebrana w okresie międzywojennym).

Ludność miasta utrzymywała się z rolnictwa, rzemiosła i handlu. W mieście było wielu rzemieślników zorganizowanych w cechy. Najliczniejsi byli garbarze i szewcy i te zawody przetrwały z pokolenia na pokolenie aż do okresu międzywojennego. Było też wielu kupców, a w mieście odbywały się liczne jarmarki i targi, w których niekiedy uczestniczyli kupcy zagraniczni. Przez Łask wiódł szlak przegonu bydła z Ukrainy na Zachód, którym handlowano w całej Europie. Handlem i rzemiosłem zajmowali się głównie Żydzi, którzy w XVIII – XIX w. stanowili już większość mieszkańców (nawet ponad 70%). W związku z tym powstał tu kahał wraz z synagogą, który obsługiwał ludność żydowską w regionie. Natomiast ludność chrześcijańska zajmowała się głównie rolnictwem.

Miasto zostało poważnie zniszczone na skutek wojen w drugiej połowie XVII w. i pierwszej połowie XVIII w. Wielokrotnie też ulegało pożarom, ponieważ aż do XIX w. posiadało drewnianą zabudowę, a stan sanitarny nie był zadowalający. Nawiedzały je epidemie cholery (w 1848 i 1866 r.) i klęski głodu, które dziesiątkowały ludność. Liczba ludności wahała się od 1718 osób w 1793 r. dochodząc do 9440 w 1912 r. i do 7500 w 1938 r., by w czasie okupacji hitlerowskiej zmniejszyć się do około 4000.

Po drugim rozbiorze Polski Łask znalazł się w zaborze pruskim, a następnie od 1815 r. w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. Po powstaniu styczniowym na skutek reformy administracyjnej władz rosyjskich staje się stolicą odrębnego powiatu, przez co wzrasta jego ranga. Niestety traci wówczas na znaczeniu gospodarczym wobec dynamicznie się rozwijających sąsiednich miast jak Pabianice, Zduńska Wola, Sieradz, a szczególnie Łódź. Władze powiatowe zaczęły bardziej dbać o miasto, dzięki czemu poprawił się jego wygląd. Wzrosła liczba domów murowanych, wybrukowano rynek i niektóre ulice, zbudowano nowe studnie oraz włączono w obręb miasta tzw. probostwo.

W okresie I wojny światowej stacjonowały tu wojska niemieckie i austriackie, a w listopadzie 1918 r. Łask zostaje wyzwolony i włączony do odrodzonego państwa polskiego, w którym znów zaczyna pełnić rolę stolicy powiatu. W okresie międzywojennym dominowało tu rzemiosło i drobny przemysł (głównie garbarstwo), rozwijało się szkolnictwo i służba zdrowia (powstaje szpital). Obszar miasta zostaje powiększony o przyległe wsie i osady. W okresie okupacji hitlerowskiej Łask wraz z Łodzią zostaje wcielony do Rzeszy. Niemcy tworzą tu getto, które następnie likwidują, wywożąc Żydów do obozów zagłady. W Łasku istniał ruch oporu; działała tu Armia Krajowa. Władze niemieckie dokonały wtedy dość istotnych zmian w przestrzeni miejskiej, wytyczając nowe ulice i korygując dawny układ urbanistyczny.

Liceum Ogólnokształcące w Łasku

Liceum Ogólnokształcące w Łasku

Łask zostaje wyzwolony przez Armię Czerwoną 20 stycznia 1945 r., po czym powstaje powiatowa władza ludowa, która rozpoczęła swe rządy od walki z reakcyjnym podziemiem. Miasto zaczyna się rozwijać dopiero od lat 50-60-tych XX w. Powstają nowe zakłady pracy (szczególnie przemysłu odzieżowego i materiałów budowlanych), sklepy, szkoły, dom kultury, biblioteka, szpital dla woj. sieradzkiego oraz budownictwo mieszkaniowe, którego szczyt rozwoju przypada na lata 70-te. Duży wpływ wywiera na miasto pobliskie lotnisko wojskowe i stacjonująca tu jednostka wojskowa. W 1973 r. zostaje przyłączona do Łasku pobliska Kolumna, która powstała jako osada rekreacyjna dla Łodzi w okresie międzywojennym. W latach 1975 – 1998 Łask należał do województwa sieradzkiego. Obecnie miasto po przemianach administracyjnych w 1999 r. znajduje się znów w obrębie woj. łódzkiego jako stolica odrębnego powiatu. W 2008 r. miasto wraz z Kolumną liczyło około 18600 mieszkańców. Okres powojenny przyniósł miastu największe zmiany ilościowe i jakościowe w jego dziejach, które były min. konsekwencją szybkich przemian gospodarczo – społecznych w okresie PRL-u.

LITERATURA WYBRANA:

Łask. Dzieje miasta, pod red. Józefa Śmiałowskiego. Łask 1998.

Józef Krasoń: Z dziejów Łasku. Cz. I. Łódź 1965.

Ryszard Poradowski: Łask i okolice. Łask 1988.

Stanisław Rusin: Ród Łaskich. Łask 1990.

Krzysztof Kwaskowski: Kolegiata w Łasku. Łódź 2000.

Leszek Kajzer, Jerzy Augustyniak: Wstęp do studiów nad świeckim budownictwem obronnym sieradzkiego w XIII – XVII/XVIII wieku. Łódź 1986. Str. 149-151.

Ryszard Poradowski, Andrzej Gramsz: Łask. Trzy kolory. Łask 2009. 

Ks. Grzegorz Augustynik: Pamiątka od Matki Boskiej łaskami słynącej w kolegiacie łaskiej diecezji kujawsko – kaliskiej. Włocławek 1919 (reprint Łask 2010).

Powieść minionych lat, przełożył i opracował Franciszek Sielicki. Wrocław – Warszawa – Kraków 1999.