CHEŁM

CHEŁM – miasto, w którym mieszkałam

 

Chełm - Górka. Widok na bazylikę

Chełm – Górka. Widok na bazylikę

Chełm – miasto, w którym spędziłam większą część życia, położone jest w międzyrzeczu Wieprza i Bugu nad rzeką Uherką, wpadającą do Bugu, w obrębie kredowych Pagórów Chełmskich, które z kolei leżą na granicy Wyżyny Lubelskiej i Polesia Lubelskiego. Administracyjnie przynależy do woj. lubelskiego i jest siedzibą powiatu grodzkiego i ziemskiego, choć do niedawna był stolicą osobnego województwa chełmskiego. Oddalony jest około 70 km na wschód od Lublina i około 20 km od granicy państwowej na Bugu. Liczy obecnie niecałe 70 tys. mieszkańców.

Chełm ma wczesnośredniowieczną genezę. Jego centrum stanowi wyniosła, malownicza Górka, górująca nad okolicą i widoczna już z daleka, od której miasto wzięło swoją nazwę. Mianowicie „chełm” lub „chołm” oznaczał w języku starosłowiańskim wzgórze – kopulasty pagórek. Na tym pagórku znajdują się najstarsze relikty miasta. Tutaj przypuszczalnie już w XI w. znajdował się najstarszy gród wymieniony przez Jana Długosza, lecz nie potwierdzony dotychczas wykopaliskowo.

 

Bazylika na Górce

Bazylika na Górce

Właściwym założycielem miasta Chełma był książę, a następnie król Rusi Halicko – Włodzimierskiej Daniel Romanowicz, który zbudował tu w pierwszej połowie XIII w. warowny, wieloczłonowy gród oraz zamek, będący jego siedzibą, a także liczne cerkwie prawosławne, w tym cerkiew katedralną pod zarządem biskupa prawosławnego. Opisuje to barwnie kronika ruska tzw. „Latopis hipacki” oraz potwierdzają badania wykopaliskowe. Za rządów króla Daniela i jego następców Chełm się bardzo dynamicznie rozwijał, obejmując swym zasięgiem poza Wysoką Górką zachodni skłon pagóra z dzisiejszą Starówką oraz północny rejon u stóp Górki, wokół dzisiejszego Liceum im. S. Czarnieckiego. W XIV w. po wymarciu dynastii Romanowiczów w wyniku wojen i niestabilnej władzy Litwinów, Węgrów i Polaków ostatecznie został przyłączony do Polski. Za sprawą królów polskich założono tu tytularne biskupstwo katolickie (choć biskupi rezydowali w pobliskim Hrubieszowie i Krasnymstawie) oraz nadano prawa miejskie – niemieckie w 1392 r. Od XV w. Chełm stał się stolicą odrębnej Ziemi Chełmskiej, obejmującej tereny po obu stronach Bugu, z własnym sejmikiem, kasztelanem i starostą, która przetrwała aż do II rozbioru Polski w 1792 r.

W czasach nowożytnych miasto rozwijało się dzięki licznym przywilejom królewskim, jarmarkom i targom. W XVI w. źródła archiwalne notują od 136 do 145 rzemieślników różnych zawodów zrzeszonych w cechy. Do 1523 r. miasto zostało otoczone murami obronnymi, w obrębie których na Górce istniał zamek i pałac starościński oraz prawosławna, a potem unicka cerkiew katedralna, a na obecnym Starym Mieście ratusz, kościół katolicki i bożnica. Mieszczanie pod swoimi domami wybierali kredę, którą handlowali, w wyniku czego pod miastem powstały unikalne na skalę światową podziemia kredowe – obecnie udostępnione turystom.

 

Cerkiew w Chełmie

Cerkiew w Chełmie

Chełm od początku był miastem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Już książę Daniel sprowadził tu obcych rzemieślników – Rusinów, Lachów, Niemców, Węgrów, a może i Żydów. Mieszkali tu obok siebie prawosławni, grekokatolicy, katolicy i wyznawcy judaizmu, którzy mieli swoje świątynie, a kult obrazu Matki Boskiej Chełmskiej w katedrze na Górce łączył wszystkich chrześcijan. W czasach staropolskich występowała tendencja do polonizacji mieszkańców, którzy potem podczas zaborów w XIX w. sprzeciwiali się rusyfikacji.

Miasto wielokrotnie ulegało pożarom, a w XVII w. i na początku XVIII w. zostało ograbione i zdewastowane podczas licznych wojen i przemarszów obcych wojsk, na skutek czego bardzo podupadło. Zaczęło się podnosić dopiero w okresie Oświecenia w XVIII w. kiedy to zbudowano nowe kościoły według projektu włoskiego architekta Pawła Fontany. Są to istniejące do dziś: kościół katedralny greko-katolicki na Górce ze słynnym obrazem Matki Boskiej Chełmskiej, sięgającym czasów króla Daniela, kościół Pijarów pod wezwaniem Rozesłania św. Apostołów przy ul. Lubelskiej z pięknymi freskami wysokiej klasy oraz kościół Ojców Reformatów poza dawnymi murami miejskimi, a także dawne seminarium unickie z kaplicą Św. Mikołaja.

Po III rozbiorze Polski Chełm najpierw należał do zaboru austriackiego, krótko znajdował się w obrębie Księstwa Warszawskiego, a następnie w 1815 r. przyłączono go do zaboru rosyjskiego. Wtedy Chełmianie zostali poddani rusyfikacji, szczególnie nasilonej po kasacie Unii Brzeskiej w 1875 r. oraz odłączeniu Chełmszczyzny z Królestwa Polskiego i przyłączeniu bezpośrednio do carskiej Rosji w 1909 – 1913 r. Powstało wówczas wiele cerkwi prawosławnych na terenie miasta, a na Górce zaczął rezydować biskup prawosławny zamiast unickiego.

W okresie międzywojennym już w Polsce niepodległej miasto bardzo się rozrosło w kierunku północno – wschodnim dzięki nowej dzielnicy związanej z utworzeniem Dyrekcji Kolei Państwowych na Polskę Wschodnią. W okresie okupacji hitlerowskiej władze niemieckie przeznaczyły miasto na ośrodek nacjonalistycznego ruchu ukraińskiego, który się z nimi sprzymierzył. Na terenie miasta znajdowały się dwa obozy jenieckie, w których więźniów różnych narodowości poddawano eksterminacji, podobnie jak chełmskich Żydów.

 

Moje osiedle

Moje osiedle

Największy rozkwit Chełm przeżywał po wojnie jako miasto wojewódzkie, kiedy to podwoiła się liczba jego mieszkańców. Przyłączono wówczas do niego szereg okolicznych wiosek i zbudowano nowe osiedla mieszkaniowe. Mieszkam na jednym z nich. Tutaj też urodziła się i wychowała moja córka. Obecne miasto jest zadbane, a dzięki uporządkowaniu Starówki w latach 90-tych i 2-tysięcznych przybyło nam mnóstwo materiałów archeologicznych pozyskanych podczas badań ratowniczych i nadzorów archeologicznych, które dostarczyły zupełnie nowych danych do historii miasta.

 

 

LITERATURA:

Kazimierz Czernicki: Chełm, przeszłość i pamiątki. Chełm 1936.

Ziemia Chełmska. Materiały z sesji naukowej historyków odbytej w Chełmie 21 czerwca 1959 r. Lublin 1961.

Bolesław Zimmer: Miasto Chełm. Zarys historyczny. Warszawa – Kraków 1974.

Konstanty Prożogo: Chełm. Przewodnik. Warszawa 1993.

Chełm i Chełmskie w dziejach, pod red. Ryszarda Szczygła. Chełm 1996.

Najważniejsze odkrycia archeologiczno – architektoniczne Chełma i okolic, pod red. Stanisława Gołuba. Chełm 1997.

Andrzej Rybak: Dzieje Ziemi Chełmskiej. Kalendarium. Chełm 1998.

Andrzej Gil: Prawosławna Eparchia Chełmska do 1596 roku. Lublin – Chełm 1999.

Tomasz Buczek, Jan Lewandowski, Konstanty Prożogo, Karol Dromlewski: Chełm i okolice. Lublin 1999.

Badania archeologiczne o początkach i historii Chełma, pod red. Ewy Banasiewicz – Szykuły. Lublin 2002.

Andrzej Wawryniuk: Leksykon miejscowości powiatu chełmskiego. Chełm 2002.

Zdzisław Kazimierczuk: Przewodnik. Chełm i okolice. Zamość 2002.

Józef Zięba: Dzieje jednego obrazu. Opowieść o Cudownej Ikonie Matki Boskiej Chełmskiej. Lublin 2005.

Józef Tworek: Chełmskie podziemia kredowe. Unikalny zabytek górnictwa kredy. Chełm 2005.

Andrzej Kokowski, Marian Pokropek: Bug – rzeka, która łączy. Dzieje rolnictwa Pobuża. Chełm 2005.

Robert Kozyrski: Sejmik szlachecki Ziemi Chełmskiej 1648 – 1717. Lublin 2006.

Witold Zbigniew Sulimierski: Oświata i życie kulturalno – społeczne Chełma w latach 1864 – 1939. Chełm 2008.

Mariusz Bartnicki: Polityka zagraniczna księcia Daniela Halickiego w latach 1217 – 1264. Lublin 2005.

Dariusz Dąbrowski: Daniel Romanowicz król Rusi (ok. 1201 – 1264) Biografia polityczna. Kraków 2012.

Rocznik Chełmski. Tomy 1 – 16 wydawane w Chełmie od 1995 – 2012 r.

Archeologia Polski Środkowowschodniej. Tomy I – IX wydawane od 1996 do 2007 r. Lublin – Chełm – Zamość.