Chełm, ul. Lubelska 13. Typowe naczynie obtaczane z XIII w. Fot. G. Zabłocki

Chełm, ul. Lubelska 13. Typowe naczynie obtaczane z XIII w. Fot. G. Zabłocki

Najbardziej masowym materiałem archeologicznym pozyskiwanym podczas badań wykopaliskowych i powierzchniowych jest ceramika naczyniowa. Toteż archeolodzy przywiązują do niej dużą wagę i skrupulatnie ją analizują. Na jej podstawie często ustala się chronologię osad, cmentarzy i grodów, a także ich przynależność kulturową.

Naczynia gliniane były powszechnie używane w gospodarstwach domowych prawie do naszych czasów jako zastawa kuchenna i stołowa, a ponieważ często się biły, tworzą pokaźne śmietniska w obrębie obiektów archeologicznych i warstw kulturowych. Są bardzo zróżnicowane co do techniki wykonania, form i ornamentyki, co pozwala ustalić ich przynależność kulturową i chronologię.

W latach 90 – tych i początkach 2000 – tych aż do chwili obecnej prowadzi się intensywne badania wykopaliskowe na terenie miasta Chełma w ramach prac ratowniczych i nadzorów archeologicznych, w takcie których pozyskano tysiące fragmentów ceramiki naczyniowej zapełniającej magazyny muzealne. Najciekawsza jest ceramika średniowieczna związana z początkami funkcjonowania miasta w XIII w. Jest ona unikalna, gdyż różni się od ceramiki wczesnośredniowiecznej z terenów pozostałej Polski, choćby z pobliskiego Lublina. Występuje jedynie w okolicach Chełma, między innymi przy średniowiecznych wieżach w Bieławinie i Stołpiu.

Chełm, ul. Lubelska 18. Górna część garnka z XIII w. Rys. E. Hander

Chełm, ul. Lubelska 18. Górna część garnka z XIII w. Rys. E. Hander

Naczynia z Chełma były wykonane z gliny żelazistej, brunatnej lub białej wapiennej z mniejszą lub większą domieszką piasku i obtaczane w technice ślizgowo – taśmowej na ręcznym kole garncarskim. Były to przeważnie garnki o łagodnym esowatym profilu z charakterystyczną krawędzią zawijaną do wewnątrz, malowane białą glinką tzw. pobiałką albo angobą i na jej tle zdobione spiralnymi żłobkami w górnej części brzuśca. Tego typu naczynia są spotykane masowo na terenach zabużańskich związanych z Rusią Halicko – Włodzimierską i przez archeologów ukraińskich datowane są od drugiej połowy XI w. po XIII w. Nie wiemy, kiedy się na teren Chełmszczyzny dostały, ale na pewno są związane z osadnictwem króla ruskiego Daniela Romanowicza, który się przyczynił do założenia i rozwoju Chełma w XIII w., co barwnie opisuje kronika ruska tzw. Latopis Hipacki. Z obserwacji archeologów chełmskich (min. moich) wynika, że trwały one jeszcze w głąb XIV w., kiedy to zaczyna je wypierać lepsza technologiczne polska ceramika stalowo – szara.

Chełm, ul. Czarnieckiego. Frag. naczyń szkliwionych z XIII w. Rys. M. Auch

Chełm, ul. Czarnieckiego. Frag. naczyń szkliwionych z XIII w. Rys. M. Auch

Drugą unikalną grupą ceramiki (co prawda nieliczną), są naczynia już toczone na kole garncarskim z białej gliny i szkliwione zieloną, albo rzadziej brązową glazurą. Są znajdowane w małej ilości jako drobne ułamki prawie we wszystkich obiektach XIII – wiecznych w towarzystwie powyższej ceramiki obtaczanej na terenie Chełma. Mają większy asortyment form naczyń w postaci garnków, dzbanów, mis. Była to ceramika stołowa, bardziej ekskluzywna, używana przez bogatsze warstwy społeczne. Również i ona ma proweniencję wschodnią – była zapewne sprowadzana z terenów Rusi, choć nie można wykluczyć, że wykonywano ją także na miejscu w warsztatach ruskich rzemieślników. Dowodem jest znalezienie w jednym z obiektów na osadzie przygrodowej przy ul. Czarnieckiego dużych fragmentów brzuśca naczynia wykonanego miejscową techniką z gliny żelazistej (podobnie jak powyższa masowa grupa ceramiki), ornamentowanego grzebykiem w poziome i faliste pasy i glazurowanego brązowym szkliwem. Jej XIII – wieczna chronologia jest dobrze udokumentowana przez prof. dr hab. Andrzeja Buko i dr Michała Aucha z Warszawy i należy ją uznać za najstarszą ceramikę szkliwioną na terenie dzisiejszej Polski. Wiąże się to z przekształceniem dotychczasowej periodyzacji średniowiecznej ceramiki polskiej, bowiem dotąd przyjmowano pojawienie się glazury na naczyniach dopiero od XV w.

Chełm, ul. Lubelska 18. Górne części garnków z XIII w. Rys. A. Bronicka

Chełm, ul. Lubelska 18. Górne części garnków z XIII w. Rys. A. Bronicka

    

Chełm, ul. Lubelska 18. Górna część dzbana z XIII w. Rys. A. Bronicka

Chełm, ul. Lubelska 18. Górna część dzbana z XIII w. Rys. A. Bronicka

 

 

 

 

 

 

 

 

Chełm, Góra Katedralna. Frag. wylewu naczynia obtaczanego. Nadzory 1983 r. Fot. G. Zabłocki

Chełm, Góra Katedralna. Frag. wylewu naczynia obtaczanego. Nadzory 1983 r. Fot. G. Zabłocki