Chełm, Wysoka Górka. Plan wykopów i obiektów zamkowych XIII w. z wykopalisk 2011-2012 r. wg T. Dzieńkowskiego

Chełm, Wysoka Górka. Plan wykopów i obiektów zamkowych XIII w. z wykopalisk 2011-2012 r. wg T. Dzieńkowskiego

Górka Chełmska wzbudziła zachwyt ruskiego księcia Daniela Romanowicza, władcy Księstwa Halicko – Włodzimierskiego, który przypadkowo koło niej przejeżdżał podczas polowania w pierwszej połowie XIII w. i postanowił zbudować tu warowny gród drewniano – ziemny ze swoją rezydencją w postaci kamiennego zamku i licznych cerkwi, co barwnie opisuje Kronika Halicko – Wołyńska spisana przez mnicha Hipacego na dworze Daniela. Zamek książęcy wraz z cerkwią pod wezwaniem św. Jana Złotoustego, pełniącą zapewne rolę kaplicy dworskiej oraz wieżą obronną mieścił się na tzw. Wysokiej Górce, natomiast sobór katedralny pod wezwaniem św. Bogurodzicy Maryi zbudowano na miejscu obecnej XVIII – wiecznej katedry na Górze Katedralnej. Poświadczają to ostatnie badania wykopaliskowe prowadzone na Wysokiej Górce oraz wewnątrz bazyliki. Na Wysokiej Górce odsłonięto szereg wielofazowych obiektów murowanych o charakterze reprezentacyjnym w postaci czworokątnej wieży i innych budynków w obrębie zamkowych murów obwodowych w części wschodniej oraz niezidentyfikowanego budynku w części zachodniej, wydatowanych roboczo głównie na XIII w. i późne średniowiecze. Natomiast w obrębie bazyliki natrafiono na ceglany mur z XIII w. identyfikowany z cerkwią soborną zbudowaną przez księcia Daniela oraz bardzo liczne pochówki ludzkie, głównie nowożytne. Odsłonięte obiekty świadczą o wyjątkowym na skalę europejską jak na tamte czasy założeniu zamkowym reprezentacyjno – obronnym.

Chełm. Góra Katedralna. Wykopaliska wewnątrz bazyliki 2013 r. Fot. U. Ruszkowska

Chełm. Góra Katedralna. Wykopaliska wewnątrz bazyliki 2013 r. Fot. U. Ruszkowska

W grodzie książę Daniel umieścił biskupstwo przeniesione z Uhruska nad Bugiem w 1 poł. XIII w., które dało początek prawosławnej eparchii chełmskiej. Pierwszym biskupem został Jan pochodzący z Włodzimierza Wołyńskiego nad Bugiem, a chełmski sobór stał się później miejscem wiecznego spoczynku Daniela i jego następców. Ponadto kronikarz wymienia przy opisie budowy Chełma inne cerkwie: pod wezwaniem św. Trójcy i św. Kosmy i Damiana, których dotychczas nie odkryto na terenie Górki. Wymienione obiekty według Latopisu Hipackiego posiadały bardzo bogaty wystrój architektoniczny w postaci rzeźbionych z białego i zielonego kamienia portali drzwiowych i okiennych oraz kolumn, szklanych witraży, malowanej od wewnątrz na niebiesko kopuły naśladującej rozgwieżdżone niebo, podłogi ulanej z miedzi i cyny oraz były bogato wyposażone w cenne dzieła sztuki: obrazy – ikony i rzeźby świętych przystrojone w cenną biżuterię pozyskaną jako wota, a także posiadały dzwony. Powyższe rzeczy były sprowadzane z daleka (z Kijowa, Halicza, Węgier) lub wykonywane także na miejscu.

Górę Katedralną zamieszkiwali książęta, biskupi i dygnitarze dworscy wraz z rodzinami, natomiast rzemieślnicy i kupcy oraz rycerze i bojarzy tworzyli właściwe dzielnice miejskie na zachodnim stoku wzgórza w obrębie dzisiejszego Starego Miasta, a także u podnóża północnego stoku Górki na terenie zabudowań i boiska dzisiejszego Liceum im. Czarnieckiego i Szkoły Podstawowej nr 5. W XIII w. Chełm był miastem wielonarodowym i wielowyznaniowym – na wskroś europejskim, ponieważ książę Daniel sprowadzał tu osadników – rzemieślników niemal z całej Europy: z Rusi, Polski, Niemiec, Węgier i innych narodowości, w tym może także Żydów.

 

Chełm. Rozmieszczenie osadnictwa z XIII w. na terenie miasta wg T. Dzieńkowskiego.

Chełm. Rozmieszczenie osadnictwa z XIII w. na terenie miasta wg T. Dzieńkowskiego.

Miasto już w XIII w. zostało otoczone potężnymi wałami drewniano – ziemnymi, a od końca XVI w. – kamiennymi murami z licznymi wieżami, bramami i furtami. Pozostałością dawnych murów miejskich jest istniejąca do dziś na Górce Brama Uściługska z XVI w., od której odchodził trakt drożny w kierunku wschodnim. O wysokiej randze samej Górki świadczy fakt, że zawsze posiadała osobne obwałowania, a w XIII w. prawdopodobnie także Wysoka Górka, więc miasto mogło być już wtedy wieloczłonowe. Wały i mury miejskie dawały schronienie miejscowej ludności podczas częstych wojen i napadów Tatarów, Polaków, Kozaków, Szwedów, Rosjan. Nie ustrzeżono się jednak licznych pożarów, łatwych do wzniecenia ze względu na liczną zabudowę drewnianą i brak w tamtych czasach elektryczności.

Od momentu powstania miasta Chełma Górka stanowiła miejsce wyjątkowe i szczególne. Dominując w naturalny sposób nad okolicą stała się ośrodkiem i siedzibą władzy świeckiej i duchownej i w tym sensie można ją uznać za serce miasta. Bez niej miasto by nie powstało ani nie mogło istnieć i normalnie funkcjonować. Tutaj w ciągu wieków zapadały najważniejsze dla miasta i regionu – a nawet Polski, Rusi i Europy – decyzje polityczne i kościelne. Tutaj w przeciągu XIII-XIV w. mieszkali, rządzili i zostali pochowani książęta ruscy: Daniel i jego synowie Szwarno i Lew, Jerzy I Lwowicz oraz jego potomkowie, a także skoligaceni z dynastią Jerzy II Trojdenowicz i Jerzy Narymuntowicz. Książęta Daniel i Jerzy I mieli otrzymać korony królewskie z rąk papieży. Dwór Romanowiczów zapewne często nawiedzali goście z Polski, Węgier i Litwy i innych krajów, szczególnie Piastowie mazowieccy, z którymi dynastia była silnie skoligacona. Odwiedzali zamek na Górce również królowie polscy – przypuszczalnie Bolesław Śmiały w XI w. i Kazimierz Wielki w XIV w. podczas wypraw wojennych oraz na pewno wielokrotnie Władysław Jagiełło w XV w. w drodze na Litwę i z powrotem. Później rezydowali tutaj starostowie i kasztelani chełmscy oraz inni urzędnicy królewscy.